Helder Labs Learn
Alle onderwerpen (Engels)Read this page in English

04Geneeskunde

Radiotherapie

Bestraling kan kanker behandelen. Zoom in van een behandelkamer tot één streng DNA en weer terug naar de patiënt, dan zie je hoe.

De behandelkamer

Buiten en binnen

In 2025 kregen ongeveer 135.000 mensen in Nederland de diagnose kanker. Een op de twee mensen krijgt die diagnose ooit in zijn of haar leven.

De meeste mensen kennen operaties, chemotherapie en immunotherapie. Bestraling wordt ook veel gebruikt, maar minder mensen weten hoe het werkt. De straling kan een tumor bereiken van buiten het lichaam of van binnenuit.

Een apparaat buiten het lichaam

  • Een lineaire versneller, of linac, versnelt elektronen tot bijna de lichtsnelheid en maakt er röntgenstraling van.
  • Een CT-scan laat zien waar de tumor zit. Markeringen op de huid zorgen dat je elke keer precies hetzelfde ligt.
  • Metalen lamellen geven de bundel de vorm van de tumor, hooguit 40 bij 40 cm. Een bestraling duurt minuten.

Een MRI-scanner en een linac in één

  • De MR-linac is ontworpen in het UMC Utrecht. De eerste patiënten werden daar in 2017 behandeld.
  • De MRI laat de tumor zien tijdens de behandeling, ook als hij beweegt of diep in het lichaam zit.
  • Het doel is scherper bestralen, zodat minder gezond weefsel wordt geraakt. Soms zijn een hogere dosis en minder bestralingen mogelijk.

Een bron in of naast de tumor

  • Dit heet brachytherapie. Het wordt gebruikt bij onder meer de prostaat, de blaas en de slokdarm.
  • Buisjes (bronhouders) in het gebied van de tumor worden met slangetjes aan een apparaat met de bron gekoppeld. Daarna gaan ze eruit. Er blijft niets radioactiefs achter.
  • Of kleine zaadjes blijven voorgoed in de prostaat, terwijl hun straling in maanden afneemt. Een tijd lang ben je een beetje radioactief.

Het lichaam

Veel bundels, één tumor

Dit is een doorsnede van een lichaam, getekend zoals een CT-scan. De tumor zit in het midden. De kleuren laten zien waar de straling terechtkomt: blauw is een beetje, rood is de volle dosis.

Röntgenstraling wordt zwakker naarmate ze dieper in het lichaam komt, dus één bundel geeft de huid meer dan de tumor. Bundels uit veel hoeken kruisen elkaar bij de tumor. Protonen geven de meeste energie af aan het einde van hun weg en stoppen dan.

0 graden
Dosis in de tumor100%
Piek in gezond weefsel0%
Gezond weefsel geraakt0%

De tumor

Een menigte cellen

Je lichaam maakt voortdurend nieuwe cellen. Soms gaat een kopie fout en doet de cel haar werk niet meer. Het afweersysteem ruimt zulke cellen meestal op, maar niet altijd.

Cellen die gemist worden, blijven delen en hopen zich op. Dat is een tumor. Een tumor kan de organen eromheen beschadigen, en cellen kunnen via het bloed naar andere plekken reizen. Dat heet een uitzaaiing.

zwak

De cel

Kies je moment

Een cel doorloopt een cyclus: ze groeit, kopieert haar DNA en deelt zich daarna. De deling heet de M-fase, of mitose. Straling beschadigt een cel dan het meest, want dan is ze het zwakst.

De cellen van een tumor zitten niet allemaal tegelijk in dezelfde stap, dus met één bestraling krijg je ze niet allemaal te pakken. Druk op Bestralen op verschillende momenten en kijk wat de fase doet.

    De schadeniveaus zijn een idee, geen exacte getallen.

    Het DNA

    Een breuk in de code

    DNA bevat de instructies van de cel. Straling breekt het. Een cel kan een beetje schade herstellen, maar bij te veel schade kan ze zichzelf niet meer repareren en zich niet meer delen, en dan sterft ze.

    Gezonde cellen worden ook geraakt, maar zij herstellen zich sneller en beter dan tumorcellen. De behandeling werkt dankzij dat verschil.

    Breuken op dit moment0 van 8

    Het atoom

    Drie soorten straling

    Bij bestraling wordt ioniserende straling gebruikt. Die straling heeft zoveel energie dat ze elektronen uit atomen kan slaan en de moleculen van een cel kan veranderen.

    Alfa-, bèta- en gammastraling komen van atomen die uit elkaar vallen, en ze komen niet even ver. Röntgenstraling is een naaste verwant van gammastraling: allebei bestaan ze uit fotonen.

    • Alfa. Alfastraling komt nauwelijks vooruit. Ze werkt alleen van binnenuit, bijvoorbeeld radium-223 bij kanker die is uitgezaaid naar de botten.
    • Bèta. Bètastraling gaat door de huid, maar dun metaal houdt haar tegen. Ze wordt van binnenuit gebruikt, bijvoorbeeld jodium-131 bij schildklierkanker.
    • Gamma en röntgen. Gammastraling en röntgenstraling komen veel verder. Ze worden het meest gebruikt bij bestraling, van buiten het lichaam en van binnenuit.

    De weken

    Waarom zoveel bestralingen?

    De dosis wordt verdeeld over veel kleine bestralingen, meestal op werkdagen met rust in het weekend. Dat heet fractionering. Een gangbaar schema is ongeveer 2 gray (de eenheid van de stralingsdosis) per dag, vijf dagen per week, enkele weken lang.

    Gezonde cellen herstellen zich tussen de bestralingen beter dan tumorcellen. En elke bestraling treft vooral de tumorcellen die op dat moment aan het delen zijn: elke dag andere cellen.

    30 keer 2 Gy
    Tumorcellen over100%
    Gezonde cellen over100%

    De patiënt

    Hoe het voelt

    De bestraling zelf doet geen pijn en duurt maar een paar minuten. De meeste mensen worden moe, en de huid in het bestraalde gebied kan reageren. Ook kan daar haar uitvallen.

    Andere klachten hangen af van het deel van het lichaam. Sommige mensen merken ze tijdens de behandeling, anderen pas na maanden of jaren. Veel mensen zeggen dat een persoonlijke band met hun team het makkelijker maakte.

    Hoofd en hals. Een droge mond, heesheid, smaakverlies en slikklachten.

    Borstkas. Slikklachten, een droge hoest en kortademigheid.

    Buik en bekken. Darm- en blaasklachten, en misselijkheid.

    Iedereen. Vermoeidheid en huidreacties komen het meest voor. In het bestraalde gebied kan haar uitvallen.

    De belangrijkste punten

    1. Straling beschadigt het DNA van tumorcellen. Als de schade te groot is, kan de cel zichzelf niet meer repareren en zich niet meer delen.
    2. Bundels uit veel hoeken tellen bij de tumor op, terwijl gezond weefsel minder krijgt. Protonen stoppen bij de tumor, en röntgenstraling gaat er helemaal doorheen.
    3. De dosis wordt verdeeld over veel bestralingen. Gezonde cellen herstellen zich ertussen beter dan tumorcellen, en elke bestraling treft de delende cellen het hardst.
    4. Verschillende soorten straling doen verschillend werk. Röntgen- en gammastraling werken van buiten, alfa- en bètastraling van bronnen die in het lichaam worden geplaatst.
    5. De behandeling doet geen pijn en duurt een paar minuten. Vermoeidheid en huidreacties komen het meest voor, de rest hangt af van het deel van het lichaam.

    Bronnen

    Deze pagina is gebaseerd op een profielwerkstuk over bestraling bij kanker. De feiten zijn gecontroleerd aan de hand van de onderstaande pagina's, en een paar beweringen uit het werkstuk zijn gecorrigeerd. De afbeeldingen zijn tekeningen, en de interactieve onderdelen over de bundels, de cel en de weken zijn eenvoudige modellen, geen medische hulpmiddelen. De pagina legt het idee uit. Het is geen medisch advies.

    Terug naar alle onderwerpen (Engels)